Bilgi Bankası · Elektrik · Otomasyon
Encoder Nedir? Ne İşe Yarar?

Encoder Nedir?
Encoder (enkoder, kodlayıcı), bir milin dönüş açısını, devrini ya da doğrusal bir hareketin konumunu elektriksel sinyallere çeviren sensördür. Otomasyonda motorların hızını ve konumunu ölçmek, konveyörde ürünün ne kadar ilerlediğini bulmak ya da bir robot kolunun açısını bilmek için kullanılır. Encoder'dan gelen darbeler ya da dijital veri, PLC, sürücü veya hareket kontrolcüsü tarafından değerlendirilir.
Encoder Nasıl Çalışır?
En yaygın tip olan optik encoder'da, mile bağlı ve üzerinde çok sayıda ince yarık bulunan bir disk döner. Diskin bir yanında bir ışık kaynağı (LED), diğer yanında ışık algılayıcılar vardır. Disk döndükçe yarıklar ışığı bir geçirip bir keser; algılayıcılar bunu kare dalga şeklinde darbelere çevirir. Manyetik encoder'larda ise disk yerine mıknatıslı bir halka ve manyetik alan sensörleri kullanılır; toz, yağ ve titreşime daha dayanıklıdırlar.
Encoder Çeşitleri
Artımsal (Inkremental) Encoder
Artımsal encoder her açı adımında bir darbe üretir. Kontrolcü darbeleri sayarak milin ne kadar döndüğünü, birim zamandaki darbe sayısından da hızı hesaplar. Bu encoder'larda genellikle üç kanal bulunur:
- A ve B kanalları: Aralarında 90° faz farkı olan iki kare dalga. Hangi kanalın önde olduğuna bakılarak dönüş yönü anlaşılır; iki kanalın kenarları sayılarak çözünürlük dört katına çıkarılabilir.
- Z (referans) kanalı: Her turda bir kez darbe verir; sıfır noktası (referans) bulmak için kullanılır.
Artımsal encoder enerji kesildiğinde konumu "unutur"; makine açıldığında yeniden referans noktasına gitmek (homing) gerekir.
Mutlak (Absolute) Encoder
Mutlak encoder'da diskin her konumu benzersiz bir dijital koda karşılık gelir. Bu yüzden enerji kesilip geri geldiğinde bile milin konumu hemen bilinir. Tek turlu (single-turn) mutlak encoder'lar bir tur içindeki konumu, çok turlu (multi-turn) olanlar ise ek olarak kaç tur dönüldüğünü verir. Konum bilgisi genellikle SSI, BiSS, Profinet, EtherCAT gibi dijital arayüzlerle aktarılır.
Döner ve Doğrusal Encoder
Mile bağlanan encoder'lar döner (rotary) encoder'dır. Doğrusal hareketi doğrudan ölçen cetvel tipi encoder'lara ise doğrusal encoder ya da optik cetvel denir; CNC tezgâhlarında hassas konum ölçümü için kullanılır.
Encoder Seçiminde Önemli Özellikler
- Çözünürlük: Artımsal encoder'larda tur başına darbe sayısı (PPR, örneğin 1024), mutlak encoder'larda bit sayısıyla (örneğin 13 bit = 8192 konum) ifade edilir.
- Çıkış tipi: TTL (RS-422, 5 V), HTL (push-pull, 10–30 V) ya da açık kollektör (NPN/PNP). Seçilen çıkış, PLC'nin veya sürücünün giriş tipiyle uyumlu olmalıdır.
- Mekanik yapı: Dolu milli (kaplinle bağlanır) ya da delik milli (doğrudan motor miline geçirilir) olabilir; mil çapı, flanş ve devir sınırı kontrol edilmelidir.
- Koruma sınıfı ve ortam: Toz, su, titreşim ve sıcaklık koşullarına uygun IP sınıfı seçilmelidir.
Encoder PLC'ye Nasıl Bağlanır?
Artımsal encoder'ın darbeleri hızlı olduğu için PLC'nin normal dijital girişleriyle değil, hızlı sayıcı (HSC) girişleriyle okunur. Örneğin Siemens S7-1200 CPU'larında A ve B kanalları dahili hızlı sayıcı girişlerine bağlanır ve TIA Portal'da sayıcı "A/B sayıcı" olarak ayarlanır (bkz. S7-1200 Gelişmiş Özellikleri). Uzun kablolarda ve gürültülü ortamlarda kılıflı kablo kullanılmalı, kılıf tek noktadan topraklanmalıdır. Mutlak encoder'lar ise genellikle haberleşme modülleri ya da endüstriyel ağ üzerinden bağlanır.
Encoder Nerelerde Kullanılır?
- Servo motor ve motor sürücü sistemlerinde hız ve konum geri beslemesi
- CNC tezgâhları ve robotlar
- Konveyör ve paketleme makinelerinde ürün takibi ve kesme boyu ölçümü
- Asansörlerde kabin konumunun belirlenmesi
- Vinçler, rüzgâr türbinleri ve antenlerde açı ölçümü
Not: "Encoder" sözcüğü yazılım ve yapay zekâ alanında veriyi başka bir biçime dönüştüren yapılar için de kullanılır; bu yazıda otomasyonda kullanılan konum ve hız sensörü anlamındaki encoder anlatılmıştır.




Yorumlar (0)
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.